Mấy vấn đề về thơ trên mạng ở Trung Quốc
HÀN SƠN THẠCH (Trung Quốc)
VŨ PHONG TẠO dịch và giới thiệu
Báo điện tử Phê bình nghệ thuật Trung Quốc (www.zqyspp.com), ngày 03-02-2009, đã truy nhập bài “Mấy vấn đề về thi ca mạng” của Hàn Sơn Thạch, đăng trên tạp chí “Phê bình nghệ thuật Trung Quốc”, cùng ngày.
Chúng tôi giới thiệu bài nghiên cứu trên, để đồng nghiệp và bạn đọc tham khảo.
Thi ca mạng là một phân chi của văn học mạng. Định nghĩa về thi ca mạng phân chia ra nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Thi ca mạng theo nghĩa rộng là tất cả những văn tự xuất hiện bằng hình thức thi ca đồng thời tiến hành truyền bá nhờ báo mạng, cũng là nói chỉ cần thi ca tồn tại trên mạng đều quy nạp vào phạm trù này.
Thi ca mạng theo nghĩa hẹp là chỉ những tác phẩm thi ca trực tiếp sáng tác trên mạng, đồng thời chủ yếu hoặc đầu tiên lấy mạng làm con đường truyền bá, tức là những tác phẩm thi ca do cư dân mạng sáng tác trên máy vi tính, công bố thông qua mạng, đồng thời do cư dân mạng khác đọc, tham gia bình luận.
Thảo luận về thi ca mạng, chúng tôi chỉ hạn chế ở phạm vi phân tích đối với thi ca mạng theo nghĩa hẹp.
I- Giá trị và ưu thế của thi ca mạng
Năm 1983, một cuốn sách có tên là “Làn sóng thứ ba” đã tràn ngập Trung Quốc, trở thành thư mục cần đọc của lớp người trẻ trong thập niên ấy. Đây là một bộ kinh điển bất hủ chỉ rõ phương hướng tương lai cho mấy thế hệ người, chấn động tư tưởng đến nay vẫn chưa hết.
Trong cuốn sách này, nhà tương lai học Mỹ Toffle đã phân chia xã hội loài người thành ba giai đoạn: Làn sống thứ nhất là giai đoạn nông nghiệp, bắt đầu từ khoảng một vạn năm trước; Giai đoạn thứ hai là giai đoạn công nghiệp, bắt đầu từ cuối thế kỷ 17; Giai đoạn thứ ba là giai đoạn thông tin hoá, bắt đầu từ sau thập niên 50 của thế kỷ 20.
Chúng ta hiện tai đang trực tiếp sống ở trong xã hội làn sóng thứ ba mà Tofle đã nói.
Xét về phương thức truyền tải ngôn ngữ, nếu như sự xuất hiện của ngôn ngữ làm cho loài người khác biệt động vật, là cuộc biến cách lớn thứ nhất về phương thức truyền tải thông tin của loài người; Sự phát minh ra văn tự làm cho loài người cáo biệt dã man hoang dại, tiến lên văn minh, là cuộc biến cách lớn thứ hai về phương thức truyền tải thông tin của loài người; Thì sự phát minh ra máy vi tính, sự xuất hiện của mạng internet và sự tiến đến của thời đại kỹ thuật số làm cho sự phát triển của xã hội loài người tiến vào xa lộ cao tốc thông tin, trở thành cuộc biến cách lớn thứ ba về phương thức truyền tải thông tin của loài người.
Cho nên, đầu tiên cần phải khẳng định: Sự xuất hiện của thi ca mạng, đem lại một sức sống sáng tác cường thịnh vào thi đàn im ắng, cũng mở ra một con “đường cao tốc” rộng rãi và mới mẻ để thi ca đi lên theo hướng đại chúng hoá, là một bước nhảy vọt khổng lồ trong lịch sử truyền bá thi ca.
Ưu thế của thi ca mạng thể hiện ở chỗ:
Một là tính rộng mở cho tự do sáng tác. Bất cứ người nào cũng đều có thể thể hiện mình trên mạng, một sân chơi tự do, bình đẳng, mở rộng, hưởng thụ khoái cảm tự do thoải mái về tâm hồn mà mạng internet đem lại. Hơn nữa, sự sáng tác của thi nhân mạng đa phần là do sự thôi thúc bắt nguồn từ sức sống, một khát vọng tự mình thực hiện, một hành vi tâm tình và lắng nghe, tràn đầy tinh thần tự do, từ đó mà đem lại cho thi ca phẩm cách độc lập hơn.
Hai là tính bao dung biển nhận trăm sông. Tính vô hạn của chủ thể sáng tác thi ca mạng, và tính phong phú của thể nghiệm tình cảm cá nhân và tính đa dạng của thú vị thẩm mỹ, khiến cho sự phát triển của thi ca đương đại càng không xác định, hiển hiện ra đặc trưng đa nguyên hoá thiên hình vạn trạng. Vô luận ai, vô luận trường phái nào, đều có mảnh đất ngồi của mình trên mạng, trong thế giới hư ảo này. Điều này chẳng những sáng tạo khả năng vô hạn cho sự xuất hiện của “thi ca tiên phong”, “thi ca tìm tòi”, mà còn thúc đẩy trăm hoa đua nở trong sáng tác thi ca.
Ba là tính nhanh nhậy viết ngay phát ngay. Tính nhanh nhậy, tính tức thời của thi ca mạng, khiến cho thi ca in trên giấy không tài nào đua tranh được. Sau khi một bài thơ hoàn thành, là lập tức có thể công bố trong thời gian nhanh nhất, mà giảm thiểu rất nhiều ngưỡng cửa, từ đó mà khiến cho càng nhiều người sáng tác có thể tham gia vào hoạt động thi ca, đây là điều mà những xuất bản phẩm chế tác, in ấn trên giấy trước kia không tài nào thay thế được.
Bốn là tính thúc đẩy lẫn nhau của tìm tòi giao chiến. Mạng internet triệt tiêu sự khác biệt khu vực, sự khác biệt thân phận giữa những người giao lưu, cung cấp một không gian mở rộng hơn, tự do hơn cho thi ca, họ viết thơ, bình thơ trên mạng, dùng con chuột và bàn phím tìm bạn tri âm và người đồng nghiệp của mình, tìm nơi neo đậu tâm linh của mình, sự tương tác thúc đẩy lẫn nhau giữa tác giả và độc giả được gia tăng mạnh mẽ hơn. Người đọc có thể trực tiếp phát biểu bình luận ngay trên trang của tác phẩm mạng, tác giả có thể giải thích thêm về tác phẩm của mình, đồng thời cũng có thể căn cứ vào phản ánh của độc giả mà điều chỉnh sáng tác của mình, tính tương tác mạnh mẽ như thế này, văn học truyền thống không tài nào thực hiện được. Hơn nữa, người sáng tác trên mạng kiêm nhiệm luôn ba thân phận tác giả, độc giả, bình luận giả, có thể hiểu sâu thêm sáng tác, trong quá trình viết, đọc, bình, từng bước lĩnh hội chân lý của sáng tác, mạng internet trở thành “thao trường luyện quân” nâng cao trình độ sáng tác. Cho nên, mạng internet cung cấp sân chơi nhanh nhạy, thuận tiện cho hoạt động giao lưu giữa tác giả và độc giả, vì thế mà diễn đàn và tác phẩm mới khó mà tính đếm được số lượng, điểm bình náo nhiệt, hoạt động thi ca cháy bỏng, giao lưu gặp gỡ đâu đâu cũng có, cung cấp sân chơi khó có cho giao lưu văn bản, cộng hưởng tình cảm, hội thảo nghệ thuật thi ca.
Năm là tính thời hiệu của phương thức truyền bá. Nhà thơ nổi danh Bạch cư Di đã nói: “Làm văn chương phải hợp thời, viết thi ca phải hợp sự.” Cổ nhân đã nhận thức được làm thơ phải “hợp” “thời” và “sự”, cần phải nắm vững nhịp đập của đời sống hiện thực, phải đưa thời sự xã hội mà tác giả đang trải nghiệm, đang đối mặt vào trong thơ, nhấn mạnh tính thời hiệu, tính tươi mới, tính hiện thực cần có của thơ văn. Không ít thi ca mạng mang tính thời hiệu của báo chí, phản ánh sự phát triển của thời đại và xã hội, đặc biệt là những sự kiện trọng đại. Như năm 2008 phát sinh thiên tai mưa tuyết bão tuyết ở miền nam, thảm hoạ động đất ở Vấn Xuyên, Olympic Bắc Kinh trăm năm Trung Quốc mới được đăng cai, có thể lập tức dẫn tới cao trào sáng tác chuyên đề thi ca tương ứng.
II – Khiếm khuyết của thi ca mạng
Khiếm khuyết của thi ca mạng rất dễ thấy:
Một là thi ca giao lưu giải trí hoá. Sự phát triển nhanh mạnh cuối thập niên 90 của thi ca mạng có nhiều nguyên nhân. Xét về chủ thể sáng tác và đọc thơ trên mạng, số liệu của Trung tâm thông tin mạng internet Trung Quốc cho biết: Trước mắt nước ta (Trung Quốc) có gần 80 triệu cư dân mạng, thanh niên thành thị 15-25 tuổi chiếm 65,2%, điều này tất nhiên dẫn đến độ cao của quần thể đọc văn học mạng bị co hẹp hoá. Trình độ tri thức, đặc điểm lứa tuổi, thú vị thẩm mỹ của họ quyết định đề tài và dạng thức của văn học. Những tác phẩm tình tiết trầm lặng kéo dài, ý nghĩa sâu sắc khó hiểu rất khó được chấp nhận. Những tác phẩm tính giải trí, tính tiêu dùng khá mạnh đương nhiên trở thành dòng chủ đạo. Còn có một nguyên nhân quan trọng hơn chính là văn hóa đại chúng và sự quật khởi và ảnh hưởng nhanh chóng của những tờ báo mạng mới cùng với ý thức cuồng loạn và lập trường tiêu dùng trong không khí hậu hiện đại của đại chúng. Rất nhiều khi, mạng internet trở thành một nơi để một bộ phận người ăn chơi nhàn tản, lãng phí thời gian. Đúng như tác giả Neil Boltzemann đã phê phán trong sách “Vui chơi đến chết” rằng: “Đây là một thành phố vui chơi giải trí. Ở đây, mọi tiếng nói của công chúng đều ngày càng xuất hiện phương thức vui chơi giải trí, đồng thời trở thành một dạng tinh thần văn hoá. Chính trị, tôn giáo, báo chí, thể thao và thương nghiệp của chúng ta đều cam tâm tình nguyện trở thành kẻ ăn bám và vui chơi giải trí, không hề oán thán, thậm chí im hơi lặng tiếng, kết quả của nó là chúng ta trở thành một giống vật vui chơi đến chết”.
Hai là quá trình sáng tác tuỳ ý hoá. Do phát ngôn và gửi bài hầu như không bị người khác khống chế kiểm soát, nên đống rác rưởi văn tự mang tính trực tuyến, kiểu tức hứng, tính rác rưởi, tính tuỳ ý, bèn sinh thành hàng loạt lớn trên dây chuyền sản xuất trên mạng. Mạng internet là sự nặc danh hoá của tác giả và sáng tác trên quảng trường cuồng hoan hoá, trong sự hư cấu mang tính tuỳ ý và không gian biến ảo, mà tác giả có thể dùng bút danh trên mạng rất tân kỳ, nặc danh viết lách, tâng bốc và phê phán, thậm chíchửi bới và công kích nhân thân một cách độc ác.
Ba là tâm thái sáng tác nôn nóng hoá. Xã hội thương mại hiện đại là một xã hội tiết tấu nhanh, công lợi hoá, nôn nóng hoá, mặt bằng hoá. Một vấn đề đột xuất tồn tại và phát triển trong xã hội Trung Quốc đương đại chính là toàn xã hội thiếu một mục tiêu giá trị chung để mọi người tích cực vươn lên và tự giác phấn đấu, cơ chế xã hội xuất hiện những chướng ngại tinh thần nào đó, rất nhiều người mất cân bằng tâm lý, biểu hiện thành nôn nóng kiểu chạy theo lợi lộc trước mắt. Sự nôn nóng của xã hội thương mại tất nhiên kéo theo tâm thái công lợi. Do diễn đàn trên mạng lưu lượng lớn, người mới nhiều, vì thế, thi nhân mạng nhằm đạt được cái gọi là “độ nổi tiếng”, và “sức ảnh hưởng”, các nhà thơ mạng chỉ còn một con đường là không ngừng làm thơ và dán thơ lên trên mạng để nâng cao “tỷ suất xuất hiện trước ống kính”, gây sự chú ý trong cư dân mạng. Điều này sẽ tạo thành hiện tượng mì ăn liền, thô thiển, hời hợt của thi ca mạng.
Bốn là ngôn ngữ hiện rõ thô bỉ hóa. Mạng phát triển thơ, nhưng cũng làm nhiễm bẩn thơ. Sự ra đời, thay đổi không ngừng của những trang web thi ca và những diễn đàn thi ca và sự tác động tương hỗ giữa hai mặt ấy, không cho phép tác giả có sự thai nghén và mài rũa kiểu “Ba năm vài câu hay, vừa ngâm đã rơi lệ”, cũng có một số người nói năng văng mạng lời lẽ thô bỉ hoá, thậm chí còn ngang nhiên đàng hoàng chủ trương những quan điểm đại loại “thẩm sửu” (trái với thẩm mỹ – ND), dẫn đến trên mạng tích tụ quá nhiều rác rưởi, chúng thu hút ruồi nhặng khuyếch tán hôi thối, chẳng những thô bỉ, mà còn bẩn thỉu. Lạm phát về “Tình yêu một đêm”, và “sáng tác dưới bụng” trở thành tai hoạ, còn có biết bao thô thiển, thô tục, thô lậu, thô ráp, thô sơ, vân vân và vân vân… đều là biểu hiện tho bỉ hoá trên văn đàn. Mạng internet hầu như đã trở thành hố xíđể mọi người tuỳ ý xả mọi nỗi… “buồn”. Những lời nói ô uế bừa bãi mọi nơi làm cho thi ca vốn dĩ tinh chí tinh luyện tinh mỹ bị chà đạp đến nước không thể khôi phục lại, ngóc đầu lên được. Không hề không khách khí mà nói rằng: Càng nghiêm trọng hơn là thô bỉ, thấp hèn, cho đến sắc tình, dâm đãng ô uế đã trở thành một trào lưu băng hoại trong giới sáng tác, giới xuất bản, đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường văn hoá đọc, ảnh hưởng đến sự nghiệp xây dựng văn minh tinh thần và sự nghiệp xây dựng văn hoá tiên tiến! Như lời nói của nhà văn nổi tiếng đương đại Tào Văn Hiên, Giáo sư trường Đại học Bắc Kinh: “Muốn né tránh chúng đi, để tìm những tác phẩm thích hợp với văn hoá đọc của học sinh trung học, có tinh thần nhân văn và mỹ cảm nghệ thuật, cơ hồ không có.”
Năm là đọc văn bản hời hợt hoá. Mạng internet là sự vật mới ra đời, do thời đại này sinh nở nuôi dưỡng, vẫn còn thấm đẫm mưa gió, hoành hành bạt mạng. Bằng lượng thông tin lớn mạnh và tốc độ truyền bá thuận tiện nhanh nhạy, nó có thể làm cho mỗi người cầm con chuột trong tay phấn khích xúc động vô cùng.
Nhưng, đứng trước mặt thi ca mạng đang phủ kín trời đất, dính đầy bùn và cát, một độc giả cần phải tìm cho ra tác phẩm chất lượng cao trong biến cả mạng mênh mang ấy, cũng rất khó. Hơn nữa, đại da số người đọc đã quen đọc theo kiểu cưỡi ngựa xem hoa, kiểu đuổi hình bắt bóng, kiểu chuồn chuồn đập nước, thậm chí đọc kiểu trò chơi tiêu khiển, đọc kiểu mỳ ăn liền… đã trở thành thời thượng, linh tinh rời rạc không hệ thống, hời hợt không sâu sắc.
Có thể nói, trong thế giới mạng hỗn loạn khiến cho người ta hoa mắt, thì kiểu đọc kỹ đọc sâu, đọc nghiền ngẫm nhiều lần, ngâm vịnh thưởng thức là hiếm thấy, cái mà đại đa số gọi là đọc chẳng qua chỉ là đọc lướt, mà chỉ dựa và đọc lướt kiểu đuổi hình bắt bóng như vậy là không thể tích luỹ được mấy phần chất dinh dưỡng nhân văn.
Cho nên, có người chỉ ra, mầu sắc sặc sỡ, trang hoàng đẹp mắt trong thế giới mạng, bất kể đến khi nào cũng không thể thay thế được văn hoá đọc sách báo in trên giấy truyền thống, không thể nào thay thế được niềm hạnh phúc của cách đọc kỹ nghiền ngẫm phẩm bình, hưởng thụ niềm vui duyệt dọc, nối dài cuộc sống, trong khi tiếp xúc thân mật với văn tự.
(Theo www.zqyspp.com, 03-02-2009)
Related Posts
Leave your response!